مهریه

خانواده و نسب، کاملا از ضوابط شرعى پیروى کرده و در خصوص مهریه نیز این متابعت‏به چشم مى‏خورد. مثلا در عقد نکاح دائم علیرغم لزوم تعیین مهر، عدم ذکر مهر به‏هنگام انعقاد عقد، لطمه‏اى به صحت عقد وارد نساخته و بعدا مى‏توان مهر را تعیین نمود(ماده‏1087ق.م.) در حالى‏که به‏تصریح ماده 1095 این قانون "در نکاح منقطع، عدم مهر در عقد موجب بطلان است.(1)

به موجب ماده 1078ق.م.، هر چیزى را که مالیت داشته باشد مى‏توان مهر قرار داد و چون به مجرد

------------------------

1-     مجله صبح صادق ،زمستان 1376 به نقل از مقاله ، نظری ، ایران دوخت، در خصوص مهر و نقش آن در نکاح .

---------------------------------------------------------

عقد نکاح، زن مالک مهر مى‏شود، مى‏تواند بلافاصله پس از عقد، مهر را از مرد مطالبه کند به بیان دیگر به مجرد انعقاد عقد نکاح، زوج به میزان مهریه مدیون همسر خود مى‏شود.

مهر یا صداق که در فارسی به آن کابین می گویند مالی است که زن بر اثر ازدواج مالک آن می شود ومرد ملزم به دادن آن به زن می گردد. می توان گفت که نهاد مهر در حقوق ایران مبتنی بر سنت و مذهب است ونظیر آن در حقوق غربی وجود ندارد. مهر می تواند کمبود ثهم الارث زن را تا حدودی جبران کند ،مضافا این که مهر در عرف ما نشانه ارج و احترامی است که مرد برای زن قایل است و مظهر تعهد شوهر برای تامین زندگی زن است و نیز می توان گفت که مهر مانع گسستن پیوند زناشویی می شود وتضمینی برای دوام ازدواج به شمار می آید . در صورت وقوع طلاق نیز گاهی مالی که زن به عنوان مهر می گیرد در زندگی او بسیار تاثیر گذار است ومانع درماندگی و پریشانی ام می گردد.()مقررات راجع به مهر در مواد 1078تا1101(24)قانون مدنی آمده است که همگی از فقه امامیه گرفته شده است .(1)در فقه و قانون

------------------------

1- صفایی ، حسین  و امامی ،اسدالله ، مختصر حقوق خانواده ،  1384 ، چاپ هشتم ، نشر میزان ، ش 146.

-----------------------------------------------------------------------------

مدنی مهر سه گونه است مهر المسمی ،مهر المثل ومهرالمتعه که هر یک دارای شرایط واحکامی است

در این تحقیق سعی بر آن شده است که در یک مقدمه و  چهار گفتار که هر گفتار متشکل از چند مبحث می باشد و یک خاتمه تمام جوانب مهریه  در حد توان با استفاده از کتب اساتید بزرگی همچون دکتر کاتوزیان ، دکتر امامی ، دکتر صفایی ، دکتر جعفری لنگرودی ، مرحوم دکتر شهیدی ، شهید مطهری ، مجله صبح صادق و چند سایت اینترنتی که در منابع ذکر شده است مورد برسی  قرار گیرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گفتار اول

کلیات

مبحث اول : تعریف مهر:            

مهر( بر وزن شهر ) مال( و یا چیزی که قایم مقام مال باشد ) معینی است که بر سبیل متعارف زوج به زوجه در عقد نحکاح می دهد یا به نفع زوجه بر ذمه می گیرد .(1)

مبحث دوم : تاریخچه مهر:

یکى از سنن بسیار کهن در روابط خانوادگى بشرى این است که مرد هنگام ازدواج براى زن‏«مهر»قائل مى‏شده است;چیزى از مال خود به زن یا پدر زن خویش مى‏پرداخته است. مى‏گویند در ادوار ماقبل تاریخ که بشر به حال توحش مى‏زیسته و زندگى شکل قبیله‏اى داشته،به علل نامعلومى ازدواج با همخون جایز شمرده نمى‏شده است. جوانان قبیله که خواستار ازدواج بوده‏اند،ناچار بوده‏اند از قبیله دیگر براى خود همسر و معشوقه انتخاب کنند.از این رو براى انتخاب همسر به میان قبایل دیگر مى‏رفته‏اند.در آن دوره‏ها مرد به نقش خویش در تولید فرزند واقف نبوده است;یعنى نمى‏دانسته که آمیزش او با زن در تولید فرزند مؤثر است.فرزندان را به

------------------------

1- جعفری لنگرودی ، محمد جعفر ، ترمینولوژی حقوق ،1382 ، چاپ سیزدهم ، نشر گنج دانش ، ص 702 .

---------------------------------------------------------

عنوان فرزند همسر خود مى‏شناخته نه به عنوان فرزندان خود.با اینکه شباهت فرزندان را با خود احساس مى‏کرده نمى‏توانسته علت این شباهت را بفهمد.قهرا فرزندان نیز خود را فرزند زن مى‏دانسته‏اند نه فرزند مرد،و نسب از طریق مادران شناخته مى‏شد نه از طریق پدران. مردان موجودات عقیم و نازا به حساب مى‏آمده‏اند و پس از ازدواج به عنوان یک طفیلى-که زن فقط به رفاقت ‏با او و به نیروى بدنى او نیازمند است-در میان قبیله زن بسر مى‏برده است.این دوره را دوره‏«مادر شاهى‏»نامیده‏اند.

دیرى نپایید که مرد به نقش خویش در تولید فرزند واقف شد و خود را صاحب اصلى فرزند شناخت.از این وقت زن را تابع خود ساخت و ریاست‏خانواده را به عهده گرفت و به اصطلاح دوره‏«پدر شاهى‏»آغاز شد.(1)

در این دوره نیز ازدواج با همخون جایز شمرده نمى‏شد و مرد ناچار بود از میان قبیله دیگر براى خود همسر انتخاب کند و به میان قبیله خود بیاورد.و چون همواره حالت جنگ و تصادم میان قبایل حکمفرما بود،انتخاب همسر از راه ربودن دختر صورت مى‏گرفت;یعنى جوان دختر مورد نظر خویش

------------------------

1-مطهری ، مرتضی ، مجموعه آثار ، ج  19، ص 194 .

-------------------------------------------------------

را از میان قبیله دیگر مى‏ربود. تدریجا صلح جاى جنگ را گرفت و قبایل مختلف مى‏توانستند همزیستى مسالمت‏آمیز داشته باشند.در این دوره رسم ربودن زن منسوخ شد و مرد براى اینکه دختر مورد نظر خویش را به چنگ آورد،مى‏رفت‏به میان قبیله دختر،اجیر پدر زن مى‏شد و مدتى براى او کار مى‏کرد و پدر زن در ازاى خدمت داماد،دختر خویش را به او مى‏داد و او آن دختر را به میان قبیله خویش مى‏برد.

تا اینکه ثروت زیاد شد.در این وقت مرد دریافت که به جاى اینکه سالها براى پدر عروس کار کند،بهتر این است که یکجا هدیه لایقى تقدیم او کند و دختر را از او بگیرد، این کار را کرد و از اینجا«مهر»پیدا شد.(1)

روى این حساب در مراحل اولیه،مرد به عنوان طفیلى زن زندگى مى‏کرده و خدمتکار زن بوده است.در این دوره زن بر مرد حکومت مى‏کرده است.در مرحله بعد که حکومت‏به دست مرد افتاد،مرد زن را از قبیله دیگر مى‏ربوده است.در مرحله سوم مرد براى اینکه زن را به چنگ آورد به خانه پدر زن مى‏رفته و سالها براى او کار مى‏کرده است.در مرحله چهارم مرد مبلغى

------------------------

1- مطهری ، مرتضی ، مجموعه آثار ، پیشین .

به عنوان‏«پیشکش‏» تقدیم پدر زن مى‏کرده است و رسم مهر از اینجا ناشى شده است.

مى‏گویند مرد از آن وقتى که سیستم‏«مادرشاهى‏»را ساقط کرد و سیستم «پدر شاهى‏»را تاسیس نمود،زن را در حکم برده و لااقل در حکم اجیر و مزدور خویش قرار داد و به او به چشم یک ابزار اقتصادى که احیانا شهوت او را نیز تسکین مى‏داد نگاه مى‏کرد ،به زن استقلال اجتماعى و اقتصادى نمى‏داد.محصول کارها و زحمات زن متعلق به دیگرى یعنى پدر یا شوهر بود.زن حق نداشت‏به اراده خود شوهر انتخاب کند و به اراده خود و براى خود فعالیت اقتصادى و مالى داشته باشد،و در حقیقت پولى که مرد به عنوان مهر مى‏داده در مقابل بهره اقتصادى بوده که از زن در ایام زناشویى مى‏برده است. (1)

مهر در نظام حقوقى اسلام:

مرحله پنجمى هم هست که جامعه شناسان و اظهار نظر کنندگان درباره آن سکوت مى‏کنند.در این مرحله مرد هنگام ازدواج یک‏«پیشکشى‏»تقدیم خود زن مى‏کند و هیچ یک از والدین حقى به آن پیشکشى ندارند.زن در عین اینکه از مرد پیشکشى

------------------------

1- مطهری ، مرتضی ، مجموعه آثار ، پیشین

--------------------------------------------------------

دریافت مى‏دارد،استقلال اجتماعى و اقتصادى خود را حفظ مى‏کند.اولا به اراده خود شوهر انتخاب مى‏کند نه به اراده پدر یا برادر.ثانیا در مدتى که در خانه پدر است، همچنین در مدتى که به خانه شوهر مى‏رود کسى حق ندارد او را به خدمت‏خود بگمارد و استثمار کند.محصول کار و زحمتش به خودش تعلق دارد نه به دیگرى و در معاملات حقوقى خود احتیاجى به قیمومت مرد ندارد. مرد از لحاظ بهره‏بردارى از زن،فقط حق دارد در ایام زناشویى از وصال او بهره‏مند شود و مکلف است مادامى که زناشویى ادامه دارد و از وصال زن بهره‏مند مى‏شود،زندگى او را در حدود امکانات خود تامین نماید.

این مرحله همان است که اسلام آن را پذیرفته و زناشویى را بر این اساس بنیان نهاده است.در قرآن کریم آیات زیادى هست درباره اینکه مهر زن به خود زن تعلق دارد نه به دیگرى.مرد باید در تمام مدت زناشویى عهده‏دار تامین مخارج زندگى زن بشود و در عین حال درآمدى که زن تحصیل مى‏کند و نتیجه کار او،به شخص خودش تعلق دارد نه به دیگرى(پدر یا شوهر).(1)

------------------------

1- مطهری ، مرتضی ، مجموعه آثار ، پیشین .

---------------------------------------------------------

مبحث سوم : فلسفه مهر:

اگر بخواهیم به فلسفه مهر در مرحله پنجم پى ببریم،باید اندکى توجه خود را به دوره‏هاى چهار گانه‏اى که قبل از این مرحله گفته شده معطوف کنیم.حقیقت این است آنچه در این باره گفته شده جز یک سلسله فرضها و تخمینها چیزى نیست;نه حقایق تاریخى است و نه حقایق علمى و تجربى.پاره‏اى قرائن از یک طرف و بعضى فرضیه‏هاى فلسفى درباره انسان و جهان از طرف دیگر،منشا پدید آمدن این فرضها و تخمینها درباره زندگى بشر ما قبل تاریخ شده است.آنچه درباره دوره به اصطلاح مادرشاهى گفته شده چیزى نیست که به این زودیها بتوان باور کرد،و همچنین چیزهایى که درباره فروختن دختران از طرف پدران و استثمار زنان از طرف شوهران گفته‏اند. (1)

در این فرضها و تخمینها دو چیز به چشم مى‏خورد:یکى اینکه سعى شده تاریخ بشر اولیه فوق العاده قساوت آمیز و خشونت‏بار و عارى از عواطف انسانى تفسیر شود.

دیگر اینکه نقش طبیعت از لحاظ تدابیر حیرت

------------------------

1- مطهری ، مرتضی ، مجموعه آثار ، پیشین .

---------------------------------------------------------

انگیزى که براى رسیدن به هدفهاى کلى خود به کار مى‏برد،نادیده گرفته شده است.

مهر ماده‏اى است از یک آیین نامه کلى که طرح آن در متن خلقت ریخته شده و با دست فطرت تهیه شده است.

 

مبحث چهارم: مهر در قرآن:

قرآن کریم مهر را به صورتى که در مرحله پنجم گفتیم ابداع و اختراع نکرد،زیرا مهر به این صورت ابداع خلقت است.کارى که قرآن کرد این بود مهر را به حالت فطرى آن برگردانید. (1)

قرآن کریم با لطایف و ظرافت‏بى‏نظیرى مى‏گوید: و اتوا النساء صدقاتهن نحلة (2) یعنى کابین زنان را که به خود آنها تعلق دارد(نه به پدران یا برادران آنها)و عطیه و پیشکشى است از جانب شما به آنها،به خودشان بدهید.

قرآن کریم در این جمله کوتاه به سه نکته اساسى اشاره کرده است:

اولا با نام‏«صدقه‏»(به ضم دال)یاد کرده است نه با نام‏«مهر».صدقه از ماده صدق است و بدان جهت ‏به مهر صداق یا صدقه گفته مى‏شود که نشانه

-----------------------

1- مطهری ، مرتضی ، پیشین .

2- قرآن کریم ، سوره نساء ، آیه 4 .

/ 0 نظر / 91 بازدید